به گزارش پارسوماش خبر ، سردار عراقی، رئیس پژوهشکده دفاع مقدس، در گفت‌وگوی ویژه خبری به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های جنگ ۱۲ روزه با دفاع مقدس پرداخت. وی که پیش از این جانشین سردار ربانی نیز بوده، در ابتدای صحبت‌های خود به تبریک هفته دفاع مقدس به ملت بزرگ ایران و یاد شهدای اسلام پرداخت.

وی با اشاره به دوران خدمت خود در لشکر سیدالشهدا و همکاری با شهید بزرگوار آقا مهدی ربانی، به ویژگی‌های شخصیتی و مدیریتی ایشان اشاره کرد و گفت: ایشان انسانی جامع و کامل بودند که همواره درس‌های ارزشمندی را به ما آموختند.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس همچنین به شهادت شهید ربانی و خانواده ایشان اشاره کرد و ابراز ناراحتی از فقدان ایشان کرد.

سردار عراقی در ادامه به سؤالی درباره غافلگیری ایران در دوران دفاع مقدس پاسخ داد و گفت که باید شرایط آن زمان را در نظر گرفت. جمهوری اسلامی در حال شکل‌گیری بود و کشور با درگیری‌های داخلی مواجه بود.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس، در ادامه به بررسی چالش‌های اولیه‌ای که ایران در دوران دفاع مقدس با آن مواجه بود، پرداخت و با اشاره به درگیری‌های داخلی کشور در روزهای نخست انقلاب، به سقوط پادگان سنندج و فعالیت‌های احزاب منحله مانند کوموله و دموکرات اشاره کرد.

وی خاطرنشان کرد: فردای روز پیروزی بلافاصله درگیری ما در کردستان شروع شد و پادگان سنندج سقوط کرد. احزاب منحله پادگان را تصرف کردند و این وضعیت به کل کردستان و حتی نزدیک کرمانشاه نیز کشیده شد.

سردار عراقی همچنین به مشکلات داخلی دیگر مانند درگیری‌ها در گنبد و خوزستان و فعالیت‌های منافقین و فداییان ضد خلق اشاره کرد و گفت: این گروه‌ها علیه دستاوردهای انقلاب ما به پا خواسته بودند و تلاش می‌کردند تا جلوی حرکت انقلاب را بگیرند.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس به ساختار ارتش در آن زمان اشاره کرده و گفت: ارتش به لحاظ ساختار سازمانی وابسته کامل به غرب بود و با وقوع انقلاب، پشتوانه لوجستیکی خود را از دست داد.

وی با اشاره به توان بالای ارتش بعث عراق افزود: این ارتش، یک نیروی منظم و آموزش‌دیده بود که با ۱۲ لشکر پیاده مکانیزه به کشور ما حمله کرد.

سردار عراقی تصریح کرد: با وجود گزارش‌های موجود از تحرکات نظامی دشمن، عدم باور به وقوع جنگ باعث غافلگیری ایران شد.

وی گفت: در روز ۳۱ شهریور سال ۵۹، پس از بمباران فرودگاه‌ها، یک شوک سیستمی به ما وارد شد و مسئولین، به جز حضرت امام (ره)، واقعاً نگران بودند که چه خواهد شد.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس به نقش رهبری امام خمینی (ره) در این شرایط بحرانی اشاره کرد و تأکید کرد که ایشان توانستند با تدابیر خود، کشور را از این بحران خارج کنند.

سردار عراقی، به بررسی چالش‌ها و راهبردهای ایران در جنگ با عراق پرداخت و با اشاره به تفکرات اولیه فرماندهان در آغاز جنگ گفت: زمانی که جنگ آغاز شد، تصور می‌کردیم باید در تنگه فنی در جنوب دفاع کنیم، اما امام خمینی (ره) با تأکید بر مقابله با دشمن، ما را به سمت آبادان و رودخانه کرخه هدایت کرد.

در دفاع مقدس هشت ساله از جنگ‌های پارتیزانی و چریکی استفاده کردیم

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس ادامه داد: ما به جای عقب‌نشینی، در آبادان جنگیدیم و این تصمیم باعث شد تا خود را از شوک اولیه رها کنیم. در سال اول جنگ، ما مجبور بودیم حرکت دشمن را به تأخیر بیندازیم و برای این کار از جنگ‌های پارتیزانی و چریکی استفاده کردیم.

وی در خصوص طولانی شدن جنگ گفت: جنگ ایران و عراق یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های معاصر بوده است. این جنگ به دلیل ناهمترازی نیروها و برابری نسبی قدرت‌ها بین دو طرف، به درازا کشید. هیچ‌کدام از ما نتوانستیم پیروزی قاطعی به دست آوریم و این وضعیت باعث شد تا جنگ تا هشت سال ادامه پیدا کند.

سردار عراقی افزود: در ابتدای جنگ، برتری نظامی به نفع ارتش عراق بود. ما با ارتش بعث و حمایت‌های بین‌المللی آنها روبرو بودیم. با وجود اینکه سپاه در آن زمان نوپا بود، توانستیم مقاومت کنیم و این نشان‌دهنده عزم و اراده ملت ایران بود.

وی به تأکید بر توازن قوا اشاره کرد و گفت: ما در طول جنگ با ارتش بعث و کشورهای عربی و غربی مواجه بودیم. برتری اولیه به نفع دشمن بود، اما ما با تدابیر مناسب و استفاده از تاکتیک‌های چریکی توانستیم به تدریج توازن قوا را برقرار کنیم و مقاومت خود را ادامه دهیم.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس تأکید کرد: اراده ملت ایران و رهبری امام خمینی (ره) نقش کلیدی در حفظ وحدت و مقاومت کشور در برابر دشمن ایفا کرد.

سردار عراقی، به بررسی عوامل موفقیت ایران در جنگ هشت‌ساله با عراق پرداخت و بر اهمیت عوامل غیر فیزیکی تأکید کرد و گفت: در حالی که دشمن از نظر عوامل فیزیکی برتری داشت، ما از نظر ایمان، اعتقاد، شهادت و شجاعت برتری‌های غیر فیزیکی داشتیم.

وی افزود: حضور داوطلبانه مردم یکی از مؤلفه‌های کلیدی پیروزی ما بود. امام خمینی (ره) با راهبرد بسیج عمومی مردمی، جنگ را به یک جنگ مردمی تبدیل کرد. این امر باعث شد تا مردم با تمام توان از جمله ارسال کمک‌های مالی و مادی به جبهه‌ها حمایت کنند.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس به رشد و توسعه ارتش و سپاه در طول جنگ اشاره کرد و گفت: با وجود چالش‌های ابتدایی، ارتش جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران توانستند در حین جنگ خود را تطبیق داده و رشد کنند. این تطبیق به آنها این امکان را داد که در عملیات‌های مهمی مانند کربلای ۵ موفقیت‌های چشمگیری کسب کنند.

وی افزود: فرماندهان جوانی همچون شهید زین‌الدین با ابتکار عمل و مدیریت صحیح توانستند نیروهای خود را سازماندهی کنند و به موفقیت‌های بزرگ دست یابند. این نوع مدیریت و فرماندهی نشان‌دهنده روحیه بالای جوانان ایرانی بود.

سردار عراقی تأکید کرد: پیروزی ایران در دفاع مقدس نتیجه ترکیبی از رهبری الهی، ایمان مردم و حضور فعال آنها در میدان جنگ بود که به رغم چالش‌های فیزیکی، توانستند بر مشکلات غلبه کنند.

تجارب جنگ هشت ساله نقش مهمی در پیروزی‌ها داشت

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس، در تحلیلی از جنگ ۱۲ روزه و دلایل آغاز آن، به تأثیرات عمیق تجربیات دوران دفاع مقدس بر استراتژی‌های نظامی ایران اشاره کرد و تأکید کرد: تجارب به‌دست‌آمده از جنگ هشت‌ساله، به ویژه در زمینه جنگ‌های چریکی و پارتیزانی، نقشی کلیدی در موفقیت‌های بعدی ایران ایفا کرده است.

عراقی بیان کرد: آمریکایی‌ها و برخی کشورهای دیگر با استفاده از روش‌های جنگ پارتیزانی و چریکی به دنبال ایجاد ناامنی و بی‌ثباتی در منطقه بودند، اما ایران با اتکا به تجربیات دفاع مقدس، توانسته است طراحی و مدیریت مناسبی را در عملیات‌ها به کار بگیرد.

وی ادامه داد: عملیات‌های انجام‌شده در شمال غرب و جنوب شرق کشور، بازتابی از تجربیات گذشته بوده و با همکاری نزدیک با نیروی زمینی سپاه پاسداران، عملیات‌های مؤثری برای تثبیت امنیت و مقابله با تهدیدات انجام شده است.

سردار عراقی همچنین به اهمیت تحلیل دقیق وضعیت سیاسی و نظامی منطقه تأکید کرد و گفت: دشمن در جنگ ۱۲ روزه نه تنها به دنبال براندازی نظام جمهوری اسلامی بود، بلکه تجزیه ایران و ایجاد ناآرامی در کشور را دنبال می‌کرد.

وی افزود: دشمنان به خوبی می‌دانستند هرگونه بی‌ثباتی می‌تواند به نفع آنها باشد.

سردار عراقی خاطرنشان کرد: باید همواره هوشیار بود و با استفاده از تجربیات گذشته، تهدیدات جدید را شناسایی کرده و با تدابیر لازم به مقابله با آنها پرداخت.

وی شهدای مدافع حرم و دیگر شهدای کشور را نمادهایی از فداکاری و ایستادگی در برابر تهدیدات دانست که باید همواره یاد و خاطره آنها را گرامی داشت.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس، با اشاره به رخدادها و واکنش‌های نظامی و سیاسی اخیر گفت: مقام معظم فرمانده کل قوا خیلی سریع مدیریت را برعهده گرفتند و مانند دوره‌های گذشته، فرماندهان جدید در لحظات حساس جایگزین شدند تا تکلیف روشن شود.

وی افزود: در عرض چند ساعت فرماندهانِ سپاه، ستاد کل، قرارگاه خاتم و فرماندهان هوافضا تعیین و جایگزین شده‌اند و این اقدام باعث شد که «چدر کمتر از ۲۴ ساعت شوک سیستمی وارد شده مهار شود و بتوانیم عملیات آفندی خود را آغاز کنیم.

سردار عراقی این توانایی را از معجزات و هنرهای جمهوری اسلامی دانست و آن را مرهون رهبری، مجموعه نظام و همراهی مردم خواند و با اشاره به جلسه شورای عالی امنیت ملی گفت: این حادثه مورد می‌توانست به‌عنوان یک چالش بزرگ و جدی مطرح شود اما با هوشیاری و درایت مسئولان و ملت، اثرات آن کنترل گردید.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس با اشاره به سابقه تاریخی ایران در مواجهه با تهاجم‌های مختلف گفت: ایران همواره مورد تاخت و تاز قرار گرفته، از اسکندر و تیمور تا مغول‌ها، اما مردم ایران همواره کشورشان را از بعد ملی و دینی دوست داشته و حاضرند جان خود را فدا کنند.

وی در ادامه درباره هدف‌گیری افراد و نهادها از دانشمندان تا سرداران یادآور شد: چندین نظریه درباره عوامل پشت این حملات وجود دارد.

سردار عراقی تأکید کرد: بررسی‌ها ادامه دارد تا معلوم شود کدام روایت یا ترکیبی از این دو عامل، نفوذ و استفاده تکنولوژی باعث این اتفاقات شد و جریان غالب را تشکیل داده است.

وی یادآور شد: هدف قرار دادن جلسه شورای عالی امنیت ملی یکی از ابعاد این موضوع است که باید با دقت و سرعت پیگیری و تحلیل شود.

جنگ‌های آینده دیگر شبیه نبردهای سنتی نیست

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس، در ادامه سخنان خود در برنامه گفتگوی ویژه خبری با اشاره به ماهیت نوین درگیری‌ها گفت: جنگ‌های آینده دیگر شبیه نبردهای سنتی نیست و هیچ‌کس با چند تانک و ادوات زرهی مقابل هم قرار نمی‌گیرد.

و تأکید کرد: درگیری‌های مدرن، ترکیبی و هیبریدی‌اند و همزمان از عناصر نفوذ انسانی و فناوری‌های اطلاعاتی دیجیتال بهره می‌گیرند.

بسردار عراقی، افزود: در رخداد اخیر هم نفوذ داخلی و هم استفاده از فناوری‌های پیشرفته دیجیتال نقش‌آفرین بوده‌اند.

وی افزود که دشمنان، به‌ویژه بازیگران غربی و صهیونیستی، رویکرد اطلاعات‌محور و فناورمحور دارند و سال‌هاست از طریق رسانه‌های بیگانه و ماهواره‌ها درصدد تأثیرگذاری بر افکار عمومی و به‌ویژه جوانان ایرانی بوده‌اند. با این حال، حضور به‌موقع مردم در صحنه معجزه الهی بود که مانع از تحقق اهداف دشمن شد.

س ردار عراقی با بیان این‌که نفوذی‌های داخلی در همکاری با ابزارهای دیجیتال خسارت‌هایی وارد کردند، اما نیروهای مسلح توانستند پاسخ‌های مؤثری بدهند، خاطرنشان کرد: کارنامه نیروهای مسلح در پاسخ به این تجاوز قابل توجه است.

وی افزود: موشک‌ها و پهپادهای ایرانی توانستند از لایه‌های پدافندی پیچیده عبور کنند و ضربات مؤثری به اهداف حساس دشمن وارد سازند، هرچند برخی تصاویر و گزارش‌ها در رسانه‌های دشمن سانسور یا متوقف شد.

۶۰ درصد افکار عمومی جهان ایران را پیروز جنگ ۱۲ روزه می‌دانند

وی همچنین به بررسی افکار عمومی جهانی اشاره کرد و گفت: بر اساس اسنادی که در اختیار داریم، بیش از ۶۰ درصد مردم جهان در جریان این منازعه، ایران را پیروز می‌دانند.

سردار عراقی این موفقیت را محصول توانمندی‌های بومی، پژوهش‌های داخلی و راهبردهای تعیین‌شده از سوی رهبری دانست و به‌ویژه از نقش شهدا و دانشمندان دفاع کرد و یاد شهیدان را گرامی داشت.

رئیس پژوهشکده دفاع مقدس تأکید کرد: مکتب دفاعی ایران مکتب حسینی است و همواره باید آمادگی حفظ شود: ما باید خود را به‌روز نگه داریم؛ ممکن است سال‌ها جنگی رخ ندهد، اما یک حادثه ناگهانی می‌تواند همه‌چیز را تغییر دهد.

وی افزود: اگر بار دیگر تهدیدی رخ دهد، نیروهای مسلح پاسخ قاطع و دندان‌شکنی خواهند داد.

سردار عراقی ضمن قدردانی از حضور در برنامه گفتگوی ویژه خبری، از مردم و نیروهای مسلح خواست تا با هوشیاری و وحدت به مسیر دفاع از کشور ادامه دهند و یاد و راه شهدای اخیر را گرامی داشت.

نوشته سردار عراقی: دشمن در جنگ ۱۲ روزه به دنبال تجزیه ایران بود اولین بار در پارسوماش خبر. پدیدار شد.

پارسوماش خبر ؛ یادداشت مهمان – محمدصادق دانشجو: ۱۹ شهریور سالروز درگذشت آیت‌الله سید محمود طالقانی و ۲۰ شهریور سالروز شهادت آیت‌الله سید اسدالله مدنی است؛ دو عالم بزرگی که در نخستین سال‌های پس از انقلاب اسلامی به‌عنوان امامان جمعه نقش‌آفرینی کردند. آیت‌الله طالقانی، به فرمان امام خمینی در ۵ مرداد ۱۳۵۸ امامت اولین نماز جمعه تهران پس از انقلاب را بر عهده داشت. آیت‌الله مدنی نیز به عنوان امام جمعه تبریز منصوب شد و سرانجام در روز جمعه ۲۰ شهریور ۱۳۶۰ پس از ادای خطبه‌های نماز جمعه، به دست منافقین به شهادت رسید.

همزمانی این دو مناسبت فرصت مناسبی است تا به صورت تحلیلی به نهاد نماز جمعه و جایگاه آن در جمهوری اسلامی و گفتمان انقلاب اسلامی بپردازیم. نماز جمعه پس از انقلاب تنها یک آیین عبادی هفتگی نبوده، بلکه به‌مثابه یک نهاد اجتماعی-سیاسی نقشی محوری در پیوند میان مردم و حاکمیت ایفا کرده است. در این گزارش، ابعاد تاریخی، سیاسی و جامعه‌شناختی نماز جمعه در ایران پس از انقلاب بررسی می‌شود و توضیح داده خواهد شد که چرا این نهادِ برخاسته از انقلاب، مورد توجه ویژه دوست و هراس دشمن قرار گرفته است.

جایگاه نماز جمعه در گفتمان انقلاب اسلامی

نماز جمعه در اندیشه امامین انقلاب (حضرت امام خمینی و امام خامنه‌ای) جایگاهی بی‌بدیل دارد. امام خمینی در وصیت‌نامه سیاسی-الهی خود، نمازهای جمعه و جماعات را از بزرگ‌ترین عنایات الهی بر ملت ایران برشمرد که باید در رأس امور باشد. به تصریح ایشان، برپایی نماز جمعه باعث می‌شود مسائل مهم اسلام که در گذشته به فراموشی سپرده شده بود، به بهترین وجه برای مردم بیان شود.

پیش از انقلاب، اگر روحانیون در منبر از امور سیاسی حرف می‌زدند، عده‌ای با بدبینی به او نگاه می‌کردند، گویی دخالت دین در سیاست امری مذموم است. انقلاب اسلامی این نگرش را دگرگون کرد. برپایی نماز جمعه تبلور همان پیوند دین و سیاست بود که روحانیت مبارز ایران سال‌ها برای آن تلاش کرده بودند. چنان‌که رهبر معظم انقلاب اسلامی تصریح کرده‌اند، ملت ایران سال‌ها از نعمت نماز جمعه محروم بود و انقلاب این نعمت را به مردم اعطا کرد. در نگاه ایشان، طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب، نمازهای جمعه سهم بسزایی در بسیج نیروها، سازندگی کشور و هدایت سیاسی و دینی مردم داشته‌اند. به بیان دیگر، نماز جمعه یکی از دستاوردهای بزرگ نظام اسلامی است که ماهیت عبادی-سیاسی اسلام را تجسم بخشیده و حفظ نظام سیاسی را نیز تأمین می‌کند.

از منظر مبانی دینی نیز اهمیت نماز جمعه کم‌نظیر است. این تنها فریضه‌ای است که یک سوره کامل قرآن (سوره جمعه) به نام آن نازل شده و مسلمانان را به تعطیل کسب‌وکار و اجتماع برای نماز ظهر جمعه فرمان داده است. پیامبر اکرم (ص) در نخستین روزهای تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، بنیان نماز جمعه را نهاد تا مرکزی برای اجتماع هفتگی مردم و طرح مسائل اجتماعی و سیاسی باشد. این سنت نبوی در جمهوری اسلامی احیا شد. چنان‌که آیت‌الله طالقانی پیشنهاد برگزاری نماز جمعه را مطرح کرد و امام خمینی پس از استقرار نظام جدید، در همان ماه‌های نخست فرمان اقامه این فریضه را در سراسر کشور صادر نمود. از آن پس در اغلب شهرهای کوچک و بزرگ ایران هر هفته نماز جمعه برپا شده است و امروز نزدیک به هزار پایگاه نماز جمعه در کشور فعال است. رهبر انقلاب از نماز جمعه به عنوان قلب فرهنگی شهر و قرارگاه ایمان و بصیرت یاد کرده‌اند. بدین ترتیب، نماز جمعه در گفتمان انقلاب اسلامی نماد پیوند دین و حکمرانی است؛ نهادی که رسماً زیر نظر ولایت فقیه اداره می‌شود و تریبونی رسا برای بیان مواضع نظام اسلامی به‌شمار می‌آید.

کارکردهای سیاسی و اجتماعی نماز جمعه پس از انقلاب

نماز جمعه در جمهوری اسلامی یک نهاد اجتماعی-سیاسی فراگیر است که کارکردهای متعددی در عرصه عمومی داشته است. مهم‌ترین کارکرد نماز جمعه، ایجاد وحدت و انسجام در جامعه ایمانی است. اسلام چهار اجتماع بزرگ را برای همدلی مسلمین مقرر کرده است: حج (اجتماع یک‌بار در عمر)، نماز عیدین (اجتماع سالانه)، نماز جمعه (اجتماع هفتگی) و نمازهای جماعت یومیه. خروجی همه این مناسک، تقویت پیوندهای میان افراد جامعه و هم‌اندیشی برای حل مشکلات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است.

نماز جمعه پس از انقلاب تجسم همین فلسفه وحدت‌آفرین بوده است. به گواهی تجربه چهل‌ساله، این آیین الهی به پایگاه همبستگی ملی تبدیل شده که در بزنگاه‌های حساس انقلاب – از دوران جنگ تحمیلی گرفته تا راهپیمایی‌ها و انتخابات – مردم را گرد هم آورده و آنان را نسبت به مسائل روز بسیج کرده است. تحلیل‌گران، نماز جمعه را یکی از ستون‌های تداوم انقلاب دانسته‌اند که انقلاب را در متن جامعه جاری نگه داشته است.

از بعد سیاسی و حکمرانی نیز نماز جمعه نقش رابط بین حاکمیت و مردم را ایفا کرده است. تریبون نماز جمعه در ایران، بر خلاف منابر صرفاً مذهبی، کارکردی شبیه یک رسانه ملی هفتگی دارد که طی آن حاکمیت مستقیماً با مردم سخن می‌گوید. در هر شهر، امام جمعه نماینده رهبر انقلاب و نماد حاکمیت دینی در آن منطقه است. حضور هفتگی مردم در مصلای نماز جمعه موجب می‌شود مسئولان کشور نیز خود را پاسخگو بدانند و ارتباط نزدیک‌تری با توده مؤمن برقرار کنند.

نماز جمعه به مثابه یک رسانه عمومی، افکار عمومی را نسبت به وقایع روز آگاه و جهت‌دهی می‌کند. محتوای دو خطبه نماز جمعه – نخست پیرامون تقوا و معارف دینی، و دوم درباره مسائل سیاسی و اجتماعی روز – طوری طراحی شده که هم بعد اخلاقی و ایمانی مردم تقویت شود و هم نسبت به مسائل جامعه بصیرت پیدا کنند.

به توصیه امام خمینی، ائمه جمعه باید در خطبه‌ها «مسائل اخلاقی را به مردم بگویند… مطالب روز و آنچه در طول هفته در کشور اتفاق افتاده برای مردم بازگو کنند و آنان را در صحنه حاضر نگه دارند». حضور مردم در صحنه، کلیدواژه‌ای است که بنیان‌گذار انقلاب اسلامی بر آن تأکید داشت؛ چرا که به تصریح ایشان همین حضور عمومی است که انقلاب و کشور را حفظ کرده است. از این منظر، نماز جمعه یک قرارگاه هفتگی فرهنگی-سیاسی است که مردم با شرکت در آن، ضمن انجام فریضه عبادی، از اوضاع کشور مطلع می‌شوند و نسبت به وظایف اجتماعی خود توجیه می‌گردند. رهبر انقلاب نیز نماز جمعه را «قرارگاه ایمان، تقوا، بصیرت و اخلاق» در هر شهر خوانده‌اند. به بیان دیگر، نماز جمعه قلب تپنده زندگی سیاسی-دینی جامعه پس از انقلاب بوده و هست.

نماز جمعه در مقایسه با نهادهای مشابه در ادیان دیگر

آیین نماز جمعه به عنوان اجتماع هفتگی مؤمنان، در نگاه جامعه‌شناسی دینی شباهت‌هایی با آیین‌های هفتگی سایر ادیان دارد؛ اما از جهت کارکرد سیاسی-اجتماعی تفاوت‌های چشمگیری میان آنها دیده می‌شود. در دیانت مسیحی، یکشنبه‌ها «مراسم عشاء ربانی» و موعظه کشیش در کلیسا برگزار می‌شود و در یهودیت، شنبه‌ها گردهمایی عبادتی در کنیسه‌ها جریان دارد. این اجتماعات در طول تاریخ گاه کارکردهای اجتماعی و حتی سیاسی داشته‌اند (برای مثال نقش کلیسا در جنبش‌های مدنی برخی کشورها)، اما در دوران معاصر معمولاً جنبه عبادی و اخلاقی آنها پررنگ‌تر از بعد سیاسی است.

نگاهی تطبیقی به سایر کشورها و ادیان نیز یکتایی تجربهٔ ایران در بهره‌گیری از نماز جمعه را نشان می‌دهد. در جوامع سنی مذهب، نماز جمعه برگزار می‌شود اما غالباً حکومت‌های سکولار یا پادشاهی‌های محافظه‌کار، خطیبان جمعه را از ورود مستقیم به سیاست بازمی‌دارند. به طور مثال در کشورهای عربی خطبه‌ها بیشتر شامل مواعظ دینی کلی است و اگر هم خطیب به مسائل روز بپردازد، در چارچوب سیاست‌های حکومت سخن می‌گوید. این در حالی است که در ایران، حاکمیت نه تنها مانع طرح مباحث سیاسی در خطبه‌ها نیست بلکه خود پشتیبان رویکرد آگاهی‌بخش نماز جمعه است.
در غرب نیز آیین‌های عبادی هفتگی (مثل یکشنبه‌های کلیسا) کمتر با امور حکومتی پیوند دارند و به دلیل سنت جدایی دین از سیاست، کشیشان معمولاً از موضع سیاسی رسمی پرهیز می‌کنند. هرچند در برهه‌هایی از تاریخ (مثلاً جنبش‌های ضداستعماری در آمریکای لاتین یا جنبش حقوق مدنی سیاهپوستان در آمریکا)، مراسم عبادی کلیساها محل تجمع و سازمان‌دهی سیاسی بوده، اما این موارد استثنائی و کوتاه‌مدت بوده است. کلیسای کاتولیک در قرون وسطی نفوذ سیاسی گسترده‌ای داشت ولی در دوران مدرن خطبه‌های یکشنبه جنبهٔ صرفاً معنوی پیدا کرده است.

در نقطهٔ مقابل، جمهوری اسلامی ایران یک الگوی منحصربه‌فرد را به نمایش گذاشته که چگونه می‌توان یک آیین دینی هفتگی را به ستون فقرات بسیج سیاسی-اجتماعی ملت تبدیل کرد. این مدل اکنون مورد توجه جنبش‌های اسلامی در منطقه قرار گرفته و برخی حرکت‌های مردمی در عراق، لبنان و سایر کشورها از الگوی منبر نماز جمعه تهران برای بیان مطالبات خود الهام گرفته‌اند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، این ظرفیت بالقوه اسلام شیعی به اوج خود رسید و نهاد نماز جمعه به یک رسانه عمومی دین‌محور تبدیل شد. بر خلاف بسیاری از کشورهای غربی که در آنها نهاد دین از دولت جدا انگاشته می‌شود، در جمهوری اسلامی عبادت جمعی روز جمعه بخشی از ساختار حکمرانی به‌شمار می‌آید و تریبون‌های نماز جمعه رسماً برای تبیین مواضع انقلاب و نظام اسلامی به کار گرفته می‌شوند.

حتی بُعد نمادین این آیین نیز آکنده از نشانه‌های سیاسی است؛ از جمله اینکه طبق سنت، امام جمعه هنگام ایراد خطبه سلاح به دست می‌گیرد تا نشان دهد امت اسلام در برابر دشمنان آمادگی نظامی و روحیه مقاومت دارد. بدین سان می‌توان گفت نماز جمعه در ایرانِ پس از انقلاب، تلفیقی منحصربه‌فرد از آئین دینی و مشارکت سیاسی است که مشابه آن در ادیان دیگر دیده نمی‌شود.

هراس دشمنان از نهاد نماز جمعه و ماجرای ترور ائمه جمعه

با توجه به نقش کلیدی نماز جمعه در تقویت گفتمان انقلاب اسلامی و بسیج توده‌های مردم، طبیعی است که دشمنان جمهوری اسلامی از این نهاد تاثیرگذار احساس خطر کنند. تاریخ چهار دهه گذشته نشان می‌دهد مخالفان انقلاب از همان ابتدا تلاش کرده‌اند با حذف فیزیکی و تبلیغاتی امامان جمعه، این تریبون را خاموش کنند.

در سال‌های اولیه پس از پیروزی انقلاب، گروه‌های تروریستی ضدانقلاب چندین تن از ائمه جمعه را حین برگزاری نماز یا بلافاصله بعد از آن ترور کردند. آیت‌الله قاضی طباطبایی (امام جمعه تبریز) در آبان ۱۳۵۸ هدف سوءقصد قرار گرفت و به شهادت رسید. طی سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۱ نیز آیات عظام دستغیب (امام جمعه شیراز)، مدنی (امام جمعه تبریز)، صدوقی (امام جمعه یزد) و اشرفی اصفهانی (امام جمعه کرمانشاه) توسط تروریست‌ها به شهادت رسیدند. این پنج عالم مجاهد به عنوان «شهدای محراب» در حافظه تاریخی انقلاب اسلامی ثبت شده‌اند.

علت این ترورها کاملاً روشن بود: دشمن با ترور امامان جمعه، در واقع سنگر معنوی-سیاسی انقلاب را هدف می‌گرفت تا مردم را از رهبران فکری و معنوی‌شان محروم کند. با این حال، این جنایات نه‌تنها خللی در عزم مردم ایجاد نکرد، بلکه جایگاه نماز جمعه را رفیع‌تر ساخت.

برای مثال، در اسفند ۱۳۶۳ منافقین بمبی را در نماز جمعه تهران (به امامت آیت‌الله خامنه‌ای) منفجر کردند که به شهادت ۱۴ نفر از نمازگزاران انجامید. اما حتی آن انفجار مهیب نیز نتوانست صفوف نمازگزاران را متفرق کند؛ خطیب جمعه با صلابت خطبه‌ها را ادامه داد و مردم یکصدا فریاد «الله اکبر» سر دادند. امام خمینی پس از آن واقعه با تحسین از استقامت مردم در نماز جمعه یاد کردند که نشان داد این عبادت سیاسی چقدر در بین ملت نهادینه شده است.

دشمنان انقلاب در سال‌های بعد روش‌های دیگری را برای کم‌رنگ کردن نقش نماز جمعه آزمودند. از جنگ روانی و تبلیغات منفی علیه ائمه جمعه گرفته تا تلاش برای القای ناکارآمدی این نهاد در اذهان نسل جوان. رسانه‌های معاند، نماز جمعه را «تریبون حکومتی» می‌خوانند و می‌کوشند شرکت مردم در آن را کمرنگ جلوه دهند. با این وجود، تجربه نشان داده که نهاد نماز جمعه همچنان مستحکم و اثرگذار باقی مانده است.

حضور پرشور مردم در آیین‌های نماز جمعه، به‌ویژه در مراسمی که با حوادث مهم ملی همراه بوده (مانند نماز جمعه‌های پس از ارتحال امام خمینی، پس از حماسه ۹ دی ۸۸ یا نماز جمعه تاریخی ۲۷ دی ۱۳۹۸ به امامت رهبر انقلاب)، نشان داد که این فریضه عبادی-سیاسی هنوز هم قلب تپنده اجتماع انقلابی ایران است. همراهی مردم با این نهاد ارزشمند موجب شکست نقشه‌های دشمن شده است و بدخواهان نتوانسته‌اند مردم را از مسیر انقلاب و اهداف والای آن مأیوس کنند. در واقع دشمن از «تبیین‌گری نماز جمعه» در هراس است، چرا که نماز جمعه سنگری برای روشنگری، حق‌گویی و تقویت تقوا در جامعه است. به فرموده رهبر معظم انقلاب، نماز جمعه مظهر اجتماع ایمانی و بصیرت ملت ایران است و به فضل الهی این اجتماع هفتگی تا همیشه‌ی انقلاب پایدار خواهد ماند.

بازتاب‌های بین‌المللی و تطبیقی نماز جمعه

نهاد نماز جمعه در جمهوری اسلامی علاوه بر تاثیرات داخلی، بازتاب‌های فراملی نیز داشته است. خطبه‌های نماز جمعه تهران به ویژه در موضوعات مرتبط با جهان اسلام (مثل فلسطین، بیداری اسلامی، استکبارستیزی) همواره مورد توجه رسانه‌های خارجی بوده است. به عنوان نمونه، در نماز جمعه‌های مهم تهران بخشی از خطبه دوم به زبان عربی ایراد می‌شود تا پیام انقلاب اسلامی مستقیماً به گوش مسلمانان منطقه برسد. به طور مثال سخنان عربی رهبر انقلاب در خطبهٔ دوم نماز جمعه تاریخی تهران (۱۳ دی ۱۳۹۸) بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های عربی پیدا کرد و پیام و افکار انقلاب اسلامی ایران را به جهان اسلام منتقل نمود.

بدین ترتیب، نماز جمعه یکی از ابزارهای دیپلماسی عمومی جمهوری اسلامی در میان ملت‌های مسلمان بوده است. ابتکار روز جهانی قدس (آخرین جمعه ماه رمضان) که با پیشنهاد امام خمینی از سال ۱۳۵۸ شکل گرفت، نمونه‌ای از بهره‌گیری از ظرفیت نماز جمعه برای اتحاد امت اسلامی علیه صهیونیسم است؛ در این روز مسلمانان کشورهای مختلف پس از نماز جمعه راهپیمایی حمایتی از فلسطین برگزار می‌کنند که الهام‌گرفته از انقلاب ایران است.

جمع‌بندی

در یک نگاه کلان، نماز جمعه در جمهوری اسلامی صرفاً یک آیین عبادی هفتگی نیست بلکه نهادی راهبردی در نظام دینی-سیاسی ایران است. این نهاد که میراث گران‌بهای اسلام و انقلاب محسوب می‌شود، از ابتدا نقشی دوگانه را ایفا کرده است: از سویی معبد اجتماع مؤمنان برای ذکر خدا و تهذیب نفوس بوده و از سوی دیگر سنگر آگاهی‌بخشی سیاسی و همبستگی اجتماعی به شمار آمده است.

نماز جمعه در طول بیش از چهار دهه، نسل‌های مختلف انقلاب را گرد هم آورده و پیام وحدت‌بخش انقلاب اسلامی را به گوش جهانیان رسانده است. دشمنان این مرز و بوم که از نفوذ کلام حق در دل‌های مردم بیمناک‌اند، به انحای گوناگون کوشیده‌اند شعله فروزان نماز جمعه را خاموش کنند؛ اما حقیقت آن است که این چراغ برخاسته از ایمان مردمی خاموش‌شدنی نیست. هر جمعه که ندای تکبیر نماز جمعه در شهرها و روستاهای ایران طنین‌انداز می‌شود، گفتمان انقلاب اسلامی جانی دوباره می‌گیرد و نقشه‌های دشمن برای ایجاد تفرقه و یأس، بی‌اثر می‌گردد. به‌جرئت می‌توان گفت تا زمانی که فرهنگ نماز جمعه در این سرزمین زنده است، آرمان‌های انقلاب نیز زنده و بالنده خواهند ماند.

نوشته نهاد نماز جمعه و جایگاه آن در گفتمان جمهوری اسلامی اولین بار در پارسوماش خبر. پدیدار شد.